WANDELEN: Voorsterbos

Het Voorsterbos ligt in de Noordoostpolder tussen Kraggenburg en het Overijsselse Vollenhove. Bij de drooglegging van het IJsselmeer bleek de bodem hier te bestaan uit keileem, ongeschikt voor landbouw, maar goed genoeg voor bosbouw.

Keileem is ontstaan als grondmorene onder landijs, een mengsel van klei, leem, zand, grind en stenen. Het taaie keileem is zeer geschikt voor damaanleg, zoals men proefondervindelijk ontdekte bij de aanleg in 1924 van de Korte Afsluitdijk (Amsteldiepdijk) in de Kop van Noord-Holland tussen Wieringen en Van Ewijcksluis. Bij eerste aanleg spoelden ondeugdelijke materialen zoals zand weg onder het dijklichaam, leidend tot de ‘Verzakking’ in het Amstelmeer. Keileem bleek de oplossing (‘Wieringen’. In: Dreamgirls, 2018).

De dijkenbouwers van destijds zijn verontschuldigd, want ze hadden toen nog niet de beschikking over het Waterloopbos in het Voorsterbos om schaalmodellen te bouwen. Er was nog geen Noordoostpolder, zelfs geen IJsselmeer, want de Zuiderzee werd pas in 1932 afgesloten door de (Lange) Afsluitdijk.

De Noordoostpolder viel droog in 1942 en in 1944 werden hier de eerste bomen geplant, vooral productiebos van populieren en sparren. Sinds de bemoeienis van Natuurmonumenten de laatste dertig jaar heeft het bos een natuurlijker samenstelling gekregen.  

Het oostelijke deel van het Voorsterbos werd tussen 1952 en 1995 (de Deltagoot zelfs tot 2015) gebruikt door Waterloopkundig Laboratorium De Voorst, een dependance van de hoofdvestiging in Delft. Door het hoogteverschil van bijna vijf meter tussen het Vollenhovermeer en polder was een goede watertoevoer verzekerd. De afwatering loopt via de Zwolse Vaart, die door het bos loopt, een belangrijk afwateringskanaal van de Noordoostpolder.

In totaal liggen er in het Waterloopbos zo’n vijfendertig restanten en ruïnes van schaalmodellen van waterbouwkundige werken, inmiddels deels geconsolideerd, deels overwoekerd door de ruige natuur van het moerasbos. Grappig weetje is dat de passie voor de natuur van Jac. Thijsse (1865–1945), oprichter van Natuurmonumenten (huidige eigenaar van het bos), en de passie voor waterbeheer van zijn oudste zoon Jo Thijsse (1893–1984), eerste directeur van het Waterloopkundig Laboratorium, hier nu prachtig samenkomen. Terwijl ik dit opschrijf staat er in de Volkskrant van 17/18 oktober een artikel over de tegengestelde meningen van vader en zoon (Jac. was tegen de Afsluitdijk en de inpoldering van het IJsselmeer), maar tot echte ruzie heeft het nooit geleid. In goed overleg kwamen beiden tot de conclusie dat volledige afsluiting van de Oosterschelde onwenselijk was (‘De waterzoon’ van Eva Vriend).

Op donderdag 9 oktober 2025, brengt de kleine Agila me naar TOP Waterloopbos, want mijn ouwe trouwe Zafira is gister opgenomen voor een gecompliceerde en kostbare operatie (‘Zafira’. In: Zafira, 2024).

Het eerste deel van mijn wandeling leidt me langs een aantal van de restanten in het Waterloopbos. De opdrachten voor de studies kwamen uit de hele wereld – kusterosie in Denemarken, havenmond van Bangkok, oliehaven van Brega in Libië – maar de meeste uiteraard uit onze eigen delta. De ontsluitingswegen in het Waterloopbos hebben namen als Maasweg en Deltaweg, maar ook Nigerweg, zodat men zich waarschijnlijk ook wel met rivier de Niger in West-Afrika bemoeid zal hebben.

Naast allerlei stuwen en dammetjes is het eerste grote model op schaal 1 : 20 een ontwerp voor de koelvijver van een zeer grote energiecentrale, die gepland was in de zeventiger jaren op de Maasvlakte, maar die in die vorm nooit is gerealiseerd.

Het vochtige bos staat vol met paddenstoelen, waaronder de vliegenzwam, parelamaniet, zwavelkopje, geschubde inktzwam en de grote oranje bekerzwam. Ook de tongvaren voelt zich hier in zijn element.

Een aansprekend schaalmodel uit de nabije omgeving van Wageningen is de splitsing van het Pannerdensch Kanaal in Nederrijn en IJssel bij Westervoort. Men onderzocht hoe plaats en vorm van de kribben de stroming van water en slib zouden beïnvloeden. Er werden in dit geval geen significante verschillen gevonden. In het model staan nog de naambordjes ‘Arnhem’ en ‘Westervoort’ op de oevers.

De ‘haven van Bangkok’ wordt vandaag door medewerkers van Natuurmonumenten van plantengroei ontdaan. De studie in de zestiger jaren moest aantonen hoe dammen en vaargeulen het beste konden worden aangelegd om dichtslibbing van de havenmond te minimaliseren. Langs een vlonderpad over een waterbassin groeien grote waterweegbree en watereppe.

Ik verlaat het Waterloopbos langs de Zwolse Vaart bij een groot zonnepark. Hier kun je met een trekpontje oversteken naar het bos aan de overzijde van het water.                 

Vanuit het Waterloopbos stroomt in het Voorsterbos de Voorsterbeek, die verderop uitmondt in de Zwolse Vaart. De natuur mag hier zijn gang gaan. Omgevallen bomen liggen kriskras in het bos en over de beek.

Het Voorsterbos gaat over in het Wendelbos, dat veel jonger is (begin deze eeuw aangeplant) met andere boomsoorten en daardoor een heel ander, opener karakter heeft.

Aan de grens van het Wendelbos met het boerenland staat een informatiebord over ‘Klein Korea’. Bij de ontginning van de polder werden verschillende experimenten gedaan om kleine groepjes boeren intensief te laten samenwerken in zogenaamde BIEB-boerderijen, (Staats-)Boerderijen in Eigen Beheer. Boeren konden echter vaak niet met elkaar overweg en er ontstond ruzie over de schaarse middelen, bijvoorbeeld het gebruik van die ene tractor. ‘Klein Korea’ was geboren. In die tijd woedde de Koreaanse Oorlog (1950–1953).

Tijdens mijn lunch aan een picknickbank, krijg ik bezoek van een rode heidelibel, die zich warmt aan de kortstondige zonnestralen.

Haagbeuken hangen vol vruchttrossen. Op de bodem heel veel van het kenmerkende blad van de Spaanse aak. Een kardinaalsmuts hangt vol met rozerode doosvruchten, waaruit de oranje zaden tevoorschijn piepen.

Ik keer terug in het Voorsterbos. Een bordje op de toegangsweg meldt in het Pools, Duits en Nederlands dat het verboden is om paddenstoelen te plukken. Ik zou de giftige gewone krulzoom ook zeker laten staan.

In een enorme wortelkluit van een omgevallen boom zitten een stuk of vijf nestholtes. Die moeten van een ijsvogeltje zijn. Hoewel de meeste omgevallen bomen blijven liggen waar ze vallen, is er eentje op het pad in handzame blokken gezaagd en in een heksenkring gezet, zodat je een momentje met je wandelclub kunt pauzeren.

Het paradepaardje van het Waterloopbos is de enorme Deltagoot, waar tussen 1978 en 2015 met een flinke golfslag materialen en hun positionering werden onderzocht voor de bouw van dammen en waterkeringen zoals de Oosterscheldekering. In 2018 is de Deltagoot enigszins omgevormd tot kunstwerk Deltawerk als blijvende herinnering aan de baanbrekende studies die hier werden verricht. Bovenop de stellage houdt een kunstminnende blauwe reiger een oogje in het zeil. In het omringende water groeit en bloeit de veenwortel.

Het Waterloopbos is sinds juli 2024 verrijkt met entreegebouw ProefLab Waterloopbos, met verschillende faciliteiten waaronder horeca.       

Net klaar met mijn wandeling krijg ik een telefoontje van het ‘ziekenhuis’ (garage) betreffende Zafira. ‘Chirurg Rini’ (zeer ervaren Opel monteur) heeft net op tijd een nauwkeuriger diagnose kunnen stellen. De ingrijpende vervanging van de ‘hartklep’ (EGR-klep) is niet nodig. Het plaatsen van een ‘stent’ (vervanging krukassensor) is veel minder ingrijpend en blijkt voldoende om Zafira weer aan de rol te krijgen. Dit scheelt ons heel wat Eigen Risico. Ik ga snel naar huis om Zafira op te halen.

[Beeldverhaal]

Gepost: 25 Oktober 2025

WandelZoekpagina: Voetstapper Waterloopbos (15 km)