WANDELEN: Gorinchem

Gorinchem en Woudrichem zijn de meest zuidelijke vestingsteden van zowel de Oude (1672–1815) als de Nieuwe Hollandse Waterlinie (1870–1945), strategisch gelegen en aansluitend op de Biesboschbarrière.

In 2021 is Gorinchem verkozen tot ‘de mooiste vestingstad van Nederland’ in een schoonheidswedstrijd van de ANWB. Van de oorspronkelijke elf bastions zijn nog tien zo goed als intact, maar van de vier stadspoorten resteert er slechts één.

Ik ben eenmaal binnen de vestingmuren van Gorinchem geweest tijdens een fietstocht in de omgeving (‘Merwede’. In: 1000110, 2019), maar heb toen alleen maar aandacht geschonken aan de scheve Sint-Janstoren en niet aan de vestingwerken. Ik nam me toen wel voor om Gorinchem nog eens met een bezoekje te vereren.  

In Gorinchem monden zowel de Linge als het Merwedekanaal uit in de Waal/Merwede. Ze zijn zowel in Gorinchem als iets noordelijker in Arkel via verbindingskanalen met sluizen aan elkaar overgeleverd.

Tot in de negentiende eeuw kon de Linge, die afwaterde op de Gorinchemse vestinggrachten, voor wateroverlast zorgen in de binnenstad. In 1819 werd daarom door Koning Willem I de Linge ‘verlengd’ met het Kanaal van Steenenhoek, parallel aan de Boven-Merwede, om een stuk westelijker bij buurtschap Boven-Hardinxveld uit te monden in de Beneden-Merwede.

Sinds eind negentiende eeuw sluit in Gorinchem ook het Merwedekanaal hierop aan. Het Merwedekanaal (1892) werd gegraven na de opening van het Noordzeekanaal (1867). Grote schepen die daardoor Amsterdam weer konden aandoen moesten een betere verbinding krijgen met de grote rivieren. Inmiddels voldoet ook het Merwedekanaal niet meer aan de hoogste eisen en is medio twintigste eeuw het Amsterdam-Rijnkanaal de belangrijkste verbinding, niet alleen met de Rijn bij Wijk bij Duurstede, maar ook met de Waal bij Tiel.

Op vrijdag, 12 december 2025, start ik mijn wandeling bij Station Gorinchem aan de MerwedeLingelijn tussen Dordrecht en Elst. Dat is iets anders dan de Betuwelijn voor goederenvervoer, hoewel ze gedeeltelijk samenvallen. Het station ligt net buiten de vesting langs het Merwedekanaal.

Via een mooi laantje met lindebomen, die zich door middel van vormsnoei over het pad buigen, en een parkje met vooral sneeuwbes, wandel ik al snel in noordelijke richting op een grasdijk langs het Merwedekanaal. Aanvankelijk veel industrie op de oevers, onder andere een bedrijf dat nieuwe transformatorhuisjes fabriceert. Een gat in de markt, want er zijn zo’n vijftigduizend nieuwe ‘huisjes’ nodig de komende vijftien jaar om ons stroomnet te versterken.

Samen met de MerwedeLingelijn wandel ik onder de A15 en de Betuwelijn door. Kilometers kale oevers tot aan Arkel, waar een fabrikant me verwelkomt met tientallen geparkeerde hoogwerkers, allemaal fier met het bakkie in de lucht. Het heeft iets weg van de massale paringsdans van flamingo’s.

De stellingmolen Jan van Arkel kun je afhuren voor een overnachting. Het geslacht Van Arkel (een janboel met een heleboel Jannen) had in de late middeleeuwen zeggenschap over de Heerlijkheid Arkel.

De MerwedeLingelijn buigt ten noorden van Arkel af naar het oosten de Betuwe in. Ik passeer in Arkel het Merwedekanaal via de Rijkstraatwegbrug en vlak daarna het verbindingskanaal met de Linge via de Schotdeurensebrug.

Vervolgens door de Arkelse polders terwijl het lichtelijk miezert, maar er wordt van alle kanten naar me gefloten. De weteringen zit vol met fluitende smienten, die hier komen overwinteren. Misschien hebben ze ook wel weer wat vogelgriep bij zich. Grote gemengde groepen grauwe ganzen en kolganzen begrazen de weilanden.

Ik bereik aan de zuidkant van Arkel de Lingedijk en passeer over de sluis in de Arkelse Dam het andere uiteinde van het verbindingskanaal Linge–Merwedekanaal. 

Ook de oevers van de Linge zijn hier nogal kaal, maar na enkele kilometers – nog steeds lintbebouwing van Arkel – steekt een mooi achthoekig koepelkerkje boven de dijk uit. Vele kerkjes gingen op deze plek de huidige kerk uit de twintiger jaren van de vorige eeuw voor. Met graftombes van leden van het geslacht Van Arkel.

Onder de A15 en Betuweroute door en dan doorkruis ik de Gorinchemse Lingewijk. Weinig opwindends, behalve de chique entree van de Algemene Begraafplaats uit 1829 met diverse bijzondere grafmonumenten. Langs de buitenrand ook nog een modern kunstwerk, genaamd de ‘IJzeren Lelie’. Het lijkt inderdaad op een lelie, maar ik word onwillekeurig tich even herinnerd aan de ‘Iron Lady’.

Net ten noorden van de vesting passeer ik de sluis in het tweede korte verbindingskanaal tussen Linge en Merwedekanaal. De Linge zelf stroomt gekanaliseerd dwars door de vesting.

Langs het Paardenwater, recht voor de punt van Bastion I, ligt een keermuur met twee kolossale ‘monniken’, die moesten verhinderen dat de vesting door de vijand benaderd kon worden via deze keermuur. En als het de ‘monniken’ niet lukt om de vijand tegen te houden, dan zorgen die twee Nijlganzen er wel voor.

Via een coupure in de vestingwal, waar ooit de Arkelpoort heeft gestaan, klim ik Bastion I op met de molen ‘Nooit Volmaakt’, beschermd door een kanon.

Tussen Bastion I en XI passeer ik de gekanaliseerde Linge via de Korenbrug, en kom er later achter dat ik hier het standbeeld van Hendrick Hamel heb gemist (waarover later meer). Op Bastion XI staan enkele gebouwen: een kazemat, een voormalig kruitmagazijn en een afluisterpost, die tot ver in de Koude Oorlog in gebruik is geweest.

Ik volg de stadswal met imposante platanen langs de Bastions X en IX. Langs het wandelpad staan enkele kleine bronzen beeldjes op palen: De Ontmoeting, De Astronaut, De Jachthond, maar de leukste is De Hondendrol. Een wandelaar probeert met een stokje de poep onder zijn schoen te verwijderen.

Op Bastion VIII staat nóg een kruitmagazijn en molen De Hoop, beschermd door twee kanonnen. Tussen Bastions VIII en VII bevindt zich de Dalempoort, die nog mooi intact is, uitkijkt op de Waal en aansluit op een oostelijk pad richting dorp Dalem in de Tielerwaard.

In de poortdoorgang hangt aan het plafond een Engelse spreuk: ‘This moment doesn’t exist without you’. Wat een on’zin’. Dit klinkt wel erg ‘voorbestemd’ (predestinatie). Ik krijg de Dalempoort en molen De Hoop mooi samen op de foto.

Op de vestingwal knielt het bronzen beeld van De Zalmvisser, geschonken door Scheepsbouwer Damen in 1982 bij het 600-jarig bestaan van de stad. Damen heeft zijn hoofdkantoor in Gorinchem, maar is een internationaal miljardenconcern, waar af en toe of mogelijk structureel ‘iets’ aan de strijkstok blijft hangen.

Ik steek tussen Bastions VII en VI de Lingesluis over die de Linge en Lingehaven binnen de vesting scheidt van de Waal/Merwede en wandel een rondje op een soort schiereilandje dat ‘Buiten de Waterpoort’ heet, met vooral recreatieve faciliteiten zoals horeca en strand. En mooi zicht op de Merwedebrug, de dubbele boogbrug in de A27. Hier ligt ook de veerstoep van Riveer, die een sneldienst onderhoudt tussen Werkendam, Hardinxveld, Sleeuwijk, Gorinchem, Woudrichem, Slot Loevestein en Fort Vuuren. De ‘snelle jongen’ vaart voorbij en misschien heeft robotmatroos Kai wel de kaartjes geknipt. Aan de overkant steekt Slot Loevestein boven de begroeiing uit.

Bij de monding van de Linge lag de Waterpoort, maar die is niet meer. Er staan wel twee ‘Dolhareubang’, beelden van goddelijke bewakers, geschonken door de stad Seogwipo op het Koreaanse eiland Jeju. De band tussen Gorinchem en Seogwipo heeft alles te maken met eerdergenoemde Hendrick Hamel (1630–1692). Als VOC-boekhouder was hij een van de overlevenden van de schipbreuk in 1653 van ‘De Sperwer’, die op weg was naar handelspost Dejima in Japan. De schipbreukelingen mochten het eiland Jeju niet verlaten omdat de koning bang was dat ze iets over Korea zouden verklappen. Na dertien jaar wist Hamel toch te ontsnappen naar Japan en bleek hij een gedetailleerd ‘Journael’ over Korea te hebben bijgehouden. Tegenwoordig wordt Hamel in Zuid-Korea beschouwd als een nationale held omdat hij hun land bekendheid gaf in het Westen. Zowel in Gorinchem als in Zuid-Korea (stad Yeosu) is een Hamel Museum. Zo ver heeft Guus Hiddink het nog niet geschopt.  

Vanaf de Lingesluis een stukje door de binnenstad. Mooi zicht op de bebouwing langs de gekanaliseerde Linge binnen de vesting. Op de Grote Markt is een schaatstent in opbouw. De kolossale fontein van het plein staat nu vriesdroog in het midden van de tent. Vervolgens langs de scheve Sint-Janstoren uit 1450. De huidige Grote Kerk is in 1851 tegen de toren aangebouwd.

Ik neem nog even een kijkje op Bastion IV bij de sluis tussen Merwedekanaal en Merwede. Op een heuvel staat pontificaal een kanon opgesteld. Tussen Bastion IV en het verdwenen Bastion III lag de vierde stadspoort, de Kanselpoort. Via de Korte Brug over de sluis en de Lange Brug over het Kanaal van Steenenhoek ben ik terug bij het station.           

[Beeldverhaal]

Gepost: 27 December 2025

Groene Wissel 619: Gorinchem 2, verlengd (18 km)